ÇEVİRİDE TEMEL KONULAR 2- ÇEVİRİDE KALİTE Çeviride Kalite GİRİŞ Çeviri, bir dilde üretilmiş olan bir iletinin/metnin/içeriğin başka bir dile aktarıldığı çok bileşenli, çok yönlü bir süreçtir. Kaynak iletinin/metnin üretilme amacı ne olursa olsun çeviri sürecinin de bir amacı vardır ve içerikler bu amaç doğrultusunda erek kitleye ulaşıp kullanılır. KALİTE Kalite, bir ürünün ya da hizmetin gereksinimi karşılayıp karşılamadığına yönelik bir kavramdır. Kalite, soyut bir kavram olsa da onu ölçmek için kullanılan özellikler sayesinde somutlaşır. Bir ürün, bir süreç ya da belli bir amaca hizmet eden bir edim olarak çeviride kaliteden söz edebilmek için de bu mantıktan hareket etmek gerekir. Bunun için bir çeviri ürününün ‘kaliteli’ sayılması için sahip olması beklenen özellikleri belirlemeliyiz. Nesnel bir değerlendirmenin ön koşulu kalitenin ve değerlendirme ölçütlerinin tanımlanmasıdır. Bu tanımları yapmak için çeviribilim kuramlarından, dolayısıyla bu kuramlardan beslenen bazı yaklaşımlardan yararlanabiliriz. Çeviride kalite değerlendirme, geleneksel anlayışa göre bir ‘hata’ saptama ve düzeltme sürecidir. Hata sınıflaması ve en yaygın sınıflama düzeyleri; 1.DİLSEL DÜZEY 2.ANLAMSAL DÜZEY 3.EDİMSEL DÜZEY Çeviri değerlendirme yaklaşımlarının tarihsel gelişimi, Çeviribilimin 1970’lerden günümüze kadar dilsel, kültürel, işlevsel paradigmaları eşliğinde izleyebildiğimiz kuramsal serüveninin tarihçesi ile koşuttur. Buna dayanarak “çeviri değerlendirme” yaklaşımlarının tarihsel gelişimleri içinde öncelikle daha çok dil mühendisliğine, dolayısıyla uygulamalı dilbilime dayanan kalite değerlendirme modellerinin görüldüğünü söylemek yanlış olmaz. Teknik çeviri hizmetleri özelinde tıp, ekonomi, hukuk başta olmak üzere temel uzmanlık alanlarının ve meslek dallarının bilgi birikimi ve terim listeleriyle yapılması beklenen bütün çeviri işlerinin değerlendirilmesinde kullanılan genel modeller vardır. Bu modeller üst başlıklarıyla bilişsel süreçleri odağa alan “psiko-sosyal yaklaşımlar”, davranışçı psikolojinin ve işlevsel bakış açısının da içinde bulunduğu “tepki odaklı-yaklaşımlar” ve betimleyici çeviribilimin ve toplumsalkültürel bakış açılarının dayandığı “metin ve söylem-odaklı yaklaşımlar” olarak özetlenebilir. Bir çeviri eleştirisinin geçerli olması için (dar ve kesin anlamda) türü gereği metin-odaklı çeviri yöntemi ile yapılan bir çevirinin yine bu metnin türüne uygun standartlarla, yani metnin gerektirdiği dilsel unsurlarla ve metni çevreleyen dil dışı unsurlarla değerlendirilmesi gerekir. Çeviri hizmetlerinin kalite değerlendirmesinde uluslararası ilişkiler ve ticaret akışı kadar ulusal düzeyde meslekleşme ve standartlaştırma çabaları da etkili olmaktadır. Bu standartlaşma ve belgelendirme gereksinimi ile geçmişten bugüne çeşitli ulusal ve uluslararası kodlar ve bunlara uygun belgeler/sertifikalar geliştirildiğini biliyoruz. Bunların ülkemizde kullanılmış olan ve halen geçerli olan belli başlılarını şöyle sıralayabiliriz: • DIN 2345 • ISO-9001:2000 (Kalite Yönetim Sistemi Standardı) • EN 15038 (Çeviri Hizmetleri Yönetimi Sistemi) • MYK-UMS Çevirmen (Seviye 6) Çevirmenlerin çeviri işini veren kişi ya da kurumların hazırladıkları çeviri yönergelerine göre çalışıp çalışmadıklarını, bu yönergelere uyumu artırmak için daha fazla ne yapılması gerektiğini gösterir. “Bir çevirinin eleştirisi (ister metinodaklı ister amaç-odaklı olsun) sürecin öznel koşullarını da dikkate aldığı ölçüde nesnel olacaktır.” SONUÇ Kalite değerlendirme, Uygulamalı Çeviribilimde her yönüyle ele alınmakta olan bir araştırma alanıdır. Kalite değerlendirme raporlarının değerlendirme ölçütleri ve bu ölçütlerin dayandığı sınıflama yaklaşımları bu anlamda Kuramsal Çeviribilimin sahadaki çeviri uygulamalarına en büyük faydası olarak görülebilir. Kuramsal bakış açılarının çok soyut ve uygulanamaz olduğu önyargısı Çeviribilim için pek geçerli değildir. Çeviri araştırmaları sahadan beslenirler. Aradaki köprü sağlam olduğu sürece uygulamaya ve bu uygulamaları yürüten kurumlara somut faydaları olmaktadır. İşte bir kalite değerlendirme kılavuzu tam da böyle bir köprü görevi görebilir. Kalite yönergeleri ve kurumların hazırladıkları kılavuzlar çeviri hizmetlerini iyileştirmeye ve bu hizmetlerin kullanıcılara sağladığı faydayı artırmaya dönük somut adımlardır. Her kılavuz ait olduğu alanın kuramsal ayağı ile uygulamasını buluşturan bir köprüdür. Kılavuzlar kuramsal çıkarımlarla çevirmenin işini kolaylaştırırken uygulamanın gerçeklerini de kuramsal düşünce sahiplerine dönüt olarak ulaştıran iki yönlü bir iletişim aracı görevi görürler.